Η ατζία του ψουμιού, τζιαι το μούγλιασμαν (δοξασίες)

Άμαν μουγλιάσει το ψουμίν, πιστεύκουν τζιαι λαλούσιν,
όσοι το φάσιν, ύστερις, ποττ΄ έθ θα ροθυμούσιν.
Θθυμούμαι που ΄μαστιν μιchοί, ψουμίν νάην μουγλιάσει, 
καφκάν εν που κουρτίζαμεν, ποιος ίshαν να το πκιάσει.
Τζ΄ εμείς να τρώμεν το ψουμίν, ξεροκαφκαλιασμένον,
χαράν πολλήν, μενν αρωτάς, γιατ΄ ήτουν μουγλιασμένον.

Τζιαι την ατζίαν του ψουμιού, λαλούν άμαν την φάεις,
αν μενν γινείς εσού παπάς, κόρην παπά θα πκιάεις.
Τζ΄ όντας η μάνα μου (έ)κοφκεν,τες  κόρτες για να φάμεν,
εμουνταρίσκαμεν ευτύς, ατζίαν για να πκιάμεν.
Όποιος την κόρην του παπά, εγιούταν ν΄ αγαπήσει, 
πα΄ στην ατζίαν έγλεπεν, άλλος να μενν ιτζιύσει.

Στίχοι:  Αδάμος Κατσαντώνης

Ψουμίν τζιαι νεογέννητα

Έχουν να πουν πως το ψουμίν, σαν τον σταυρόν προσέχει,
τζιαι κάθε πλάσμαν εν καλά, κοντά του να το έχει.
Θκιώγνει τους δαίμονες μακρά, τζιαι φέρνει τζ΄ εβλοϊαν, 
τζ΄ ασέβεια προς το ψουμίν, εν μειάλη αμαρτία. 

Προπάντως γλέπει τα μωρά, τσα μόλις γεννηθούσιν, 
που τες οχτρίνες μη-κακον, τζιυστούσιν τζ΄ αλλαχτούσιν.
Τζιαι στο βουρνούιν του μωρού, κοντά στα τόσα τ΄ άλλα, 
ταchάν, μαυρόκοκκον, ψαλλίν, μα τζιαι ψουμίν εβάλλαν.

Στην Μουσουλίταν το ψουμίν, ενν πρέπει να το πκιάσουν, 
ποττέ που δίπλα του μωρού, πριχού να το (ε)κκληshάσου,
τζιαι το μωρόν στον Σύσκληπον, ούλλοι που το ΄χουν το γνώσην
ενν του το φεύκουν το ψουμίν, πριχού ποσαραντώσει, 

Μεσ΄ σ΄ έναν ρούχον το ψουμίν, εις την Βιτσάδαν δήννουν,
στο προσshεφάλιν του μωρού, για το κκισμέττιν φήννουν.
Τζιαι στης Τζιυρκάς το Νιον Χωρκόν, θκιουν του μωρού μιαν κόρταν, 
μενν πα΄ τζιαι ρέξουν τα στοιshά, που του σπιθκιού την πόρταν.

Στον Λυθροδόνταν, μα τζ(ιαι) αλλού, άμαν να ξιφουρνίσουν,
πκιάννουσιν θκυο βραστά ψουμιά, τζιαι παν να τα φαchήσουν,
που την που-μέσα τους μερκάν, τζιαι πάνω που την κλίνην,
να ΄ν΄ το μωρόν τους δυνατόν, άμαν εν να μειαλύνει.

Εις τον Βαθύλακαν φακκούν ψουμι(ά) άμα ξιφουρνίσουν, 
πιστεύκουν έτσι, τα μωρά, πως εν να κοchινίσουν,
μα τζιαι στα Κελοκέδαρα στα σπίθκια που γεννούσιν, 
όποτες θα ζυμώσουσιν, πάλε ψουμιά φακκούσιν.

Στο Δάλιν άμαν πρωτοπά, μωρόν σε σπίτιν ξένον, 
θκιούν του μιαν κόρταν του ψουμιού, να ΄ν΄ καλοτυχισμένον,
τζιαι στην Αρκάκαν το ψουμίν, λαλούσιν ότι πρέπει, 
να ΄ν΄ πάντα δίπλα του μωρού, τζιαι πάντα να το γλέπει.

Στο Κάρμιν βάλλουσιν ψουμίν, που κά΄ στο μαξιλάριν, 
η σκλαπουντάρα μενν τζ΄ έρτει, τζιαι το μωρόν να πάρει.
Πάντα σας να ΄shετε ψουμίν, έσσω σας φυλαμένον,
για να προσέχει το μωρόν, το νοστογεννημένον.

Λειφούσες τζιαι ψουμίν

Στο Δάλιν, τες κακόγεννες, για να πολευτερώσουν, 
στο shέριν τους εν που ΄πρεπεν, κόρταν ψουμίν να δώσουν.

Στην Αραδίππου, το ψουμίν, δίπλα που την λειφούσαν, 
τζιαι στ΄ Αγριδάκιν, τζιαι αλλού στην πούγγαν της το θκιούσαν.

Λειφούσες που ποστέκουνται,  τζ΄ άμαν να δισπυρκάσουν,
πρέπει να φαν λλίον ψουμίν, τζ΄ ύστερις να βυζάσουν. 

Στην Πάφον τες μαμμούες τους, αντί να  τες πκιερώννουν, 
διούν τους λάιν τζιαι ψουμιά, τζ΄ έτσι να ΄πογρεώσουν.

Ψουμιά τζιαι στην Κατωκοπιάν διούν εις τες μαμμούες,
πέντε ψουμιά αν εν κορού, τζ΄ εφτά ψουμι(ά) αν εν γιούες. 

Όσες λειφούσες το ψουμίν, ποττές ενν ελειφκούνταν,
«καλές γεναίτζιες» πόσσω τους, μ΄ ερέσσασιν, μ΄  ερκούνταν.

Έχουν να πούσιν του ψουμιού, εν μειάλ΄ η δύναμη του, 
γλέπει τες τζιείνες που γεννούν, τζιαι τα μωρά περίτου.

Στίχοι:  Αδάμος Κατσαντώνης

Σταύρωμαν της λειφούσας

Στες τρεις, για πέντε, για εφτά, παλιά που εγεννούσαν,
έπρεπεν να ΄ρτει η μαμμού, τζιαι κατά που λαλούσαν,
εκάμνασιν το σταύρωμαν, τζιείνον για την λειφούσαν,
να θκιώξουν ούλα τα κακά, που τους ετζιυνηούσαν.

Σε κάθε τοίχον του σπιθκιού, σταυρόν για να χαράξουν, 
τζιαι τες «γεναίτζιες τες καλές» όξω να τες πετάξουν.
Τρικάρφιν μαυρομάνικον βαστά η μαμμού μαshαίριν
τζιαι πά΄ ομπρός, είτε βαστά  τζ΄ έναν ψαλλίν στο shέριν,

Κόμα βαστά τζ΄ έναν κρομμίν, λαλούν πως συμβολίζει, 
την στερεότην του κορμιού, σφυχτόν, τζ΄ όι τερπίζιν,
μα τζ΄ η λειφούσαν έπρεπεν, ψουμίν να κουαλήσει, 
κόμα λουλλάτζιν ή πογιάν σταυρούς να πογιατίσει

Πκιάννει η λειφούσα το κρομμίν τζιαι πίσω της βουννά το,
να πάει κατανάτολα, στ΄ ασshέλλια της πουκάτω.
-Όπως σφυχτόν τζιαι στερεόν, εν τούτον το κρομμίν μου, 
έτσι το θέλω να γινεί, τζ΄ εμέναν το κορμίν μου.

Της κοchινάας σύμβολον, κρασίν μεσ΄ το ποτήριν,
πα΄ στην κκελλέν της η λειφού τζιαι τζιείνον να το σύρει.
-΄Ηλιε, μου που ΄σαι στα ψηλά, πκιάσε μου  τες χλωμά(δ)ες,
τζιαι τες δικές σου νήλιε μου, δόσ΄ μου τες κοchινά(δ)ες.

Απότζιει πκιάννει το ψουμίν, τζιαι κάμνει το λουβούθκια, 
πετάσσει το του ξωπορκιού, να φάσιν τα πουλλούθκια.
Αλλού (έ)ναν ξεροκόμματον μεσ΄ την αυλήν πετάσσουν,
οι θκιακονίτες, τα πουλιά, τζ΄ οι σshύλλοι το αρπάσσουν.

Σ΄ άλλα χωρκά, τούντο ψουμίν, διούν το τους θκιαβάτες,
τζ΄ αλλού πάλε πετάσσουν το, του ξωπορκιού στες στράτες.
Έshει χωρκά που καρτερούν, τον πρώτον να περάσει, 
τζιαι το ψουμίν παρακαλούν, πέρκι δεχτεί να πκιάσει.

Κάθε χωρκόν εκάμνασιν, σταύρωμαν της λειφούσας, 
Κάρμιν, Λιβάθκια, Tηλλυρκάν, που Πάφον ως Γιαλούσας,
λλίον-πολλύν εκάμναν τα, έτσι όπως τα είπα,
μα τα ψουμιά, καμιάν φοράν ενν άκουσα να ΄λείπαν.

Στίχοι:  Αδάμος Κατσαντώνης

Δοξασίες για το φούρνισμαν του ψουμιού

Το τελευταίον το ψουμίν, τζιείνη που ΄ννα φουρνίσει, 
πάνω στες  βούκκες  νου μιτσή, πάτσους εν ν΄ αρκινήσει,
τζιαι τζιείνος που τους έφαεν, άμαν να την ρωτήσει,
-όπως την βούκκαν το ψουμίν, έτσι να κοchινίσει.

Νοικοτζιυρές εκάμνασιν σταυρόν με το ζυμάριν,
με τα ψουμιά για να ψηθεί, τζιαι να τους φέρει χάρην,
είτε κουλλούριν με σταυρόν, για να ευλοηθούσιν,
μήτε να κρούσουν τα ψουμιά, με γροσινά να φκούσιν.

Πολλές άμαν φουρνίζουσιν, πρέπει τζιαι να γελούσιν,
ναν τα ψουμιά τους όμορφα, την ώραν που ΄ννα φκούσιν,
μα ΄shεν τζιαι που χορεύκασιν, με δίχα να γελάσουν, 
γιατι εν να σshίσουν τα ψουμιά, είτε που ννα ποσκάσουν.

Σ΄ άλλα χωρκά, θκυο-τρεις γυρούς, του φούρνου που διούσιν, 
τζιαι που τον φούρνον τα ψουμιά, κόchινα θα ξεβούσιν.
Αλλού φακκούν έναν γυρόν, τζιαι ταπισών χορεύκουν, 
τζιαι τα ψουμιά τους κόchινα πως εν να φκουν πιστέυκουν.

Γεναίτζιες ως το γόνατον, τα ρούχα τους σηκώννουν,
τζιαι κιρκιλλούθκια κάμνουσιν, ππηδήματ΄ αντακώννουν,
τζιαι τραουδούσιν τζιαι λαλούν: Κόchινα σαν τα μήλα, 
αμμά τζιαι πάνω να, ξεβούν ψηλά σαν την καμήλαν.

Το στούππωμαν σταυρώννουν, το με την ελιάν καπνίζουν,
να μενν αρπάσσουν τα ψουμιά, αλλά να κοchινίζουν. 
Του φούρνου, πα΄ στο στόμαν του, νεκρούς που μακαρίζουν,
μα τζιαι με το φουρνόφchαρον, σταυρούς ισχηματίζουν.

Στ΄ Αρκάτζιν πέμπουν μιαν μιchάν, για να παρατηρήσει,
αν έshει πόξω του σπιθκιού, κάποιον να της πουλήσει, 
μίshι μου μήλα κόchινα, τζιαι τζιείνη άμαν πααίννει,
πιστεύκουν, μήλον κόchινον, εν το ψουμίν που φκαίννει.

Στίχοι:  Αδάμος Κατσαντώνης

Ο πελλός επολοήθην

Στην Πιτσιλιάν τζ΄ άλλα χωρκά, τον φούρνον άμα (ε)κλείαν, 
τ΄ όνομαν εφωνάζασιν, κάποιου τζειαμαί που είαν,
τζ΄ εθέλαν να πολοηθεί, θκυο λόγια να του πούσιν,
γιατ΄ επιστέυκαν τα ψουμιά κόchινα πως θα φκούσιν.

Τζιαι νάην τους πολοηθεί, ίshαν να τ΄ απαντήσουν:
-Επολοήθην ο πελλός, ψουμιά θα κοchινίσουν.
Στην Τερσεφάνου,  εν να πουν, σε τζιείνους που απαντήσαν:
-Επολοήθην ο πελλός, τζιαι τα ψουμιά (ε)ροδίσαν.

Στίχοι:  Αδάμος Κατσαντώνης

Παραδόσεις για το ξιφούρνισμαν του ψουμιού

Άμαν ιθκιάς βραστόν ψουμίν, λαλούν εν εβλοϊα, 
που την ιστρέφουν έσσω σου, Χριστός τζιαι Παναγία.
Έshει το τζ΄ η παράδοση, του πρώτου του θκιαβάτη, 
μόλις τζιαι ξιφουρνίσουσιν, θκιουν του βραστόν κομμάτιν.

Αμμά τζιαι κάθε που ΄ρκουνται, μιστοί τζιαι θκιακονούσιν, 
εν αμαρτία του θεού, να μενν τους ελεούσιν,
βραστόν κομμάτιν τους διούν,  όποτες ξιφουρνίσουν,
τα πεθαμμένα που ΄χουσιν, να τους τα μακαρίσουν.

Τζιαι στην καλήν γειτόνισσαν, βραστόν ψουμίν διούσιν, 
εν δανεικά τα πίσκαλα, τζιαι πίσω (ε)ννα στραφούσιν.
Τζ΄ (η) αγγαστρωμένη το βραστόν, πρέπει να το μυρίσει,
ειδεκανού, τζιειν το μωρόν, έθθεν να το κρατήσει.

Έχουν να πουν, αν μενν δώκεις βραστόν, εν αμαρτία,
τότε, του σshύλλου για να φά΄ διάς του μιαν ατζίαν.
για βάλλεις πα΄ στον φούρνον σου, έναν μιτσίν κομμάτιν, 
για τα πουλιά, τζιαι τους φτωχούς, τον πρώτον τον θκιαβάτην.

Τζ΄ αν σου στερήσουν κάποτε, κάτι που σε πειράζει, 
για τούτην την περίπτωσην, άκου ίντα ταιρκάζει:
Η παροιμία εν γνωστή, ξέρουν την οι περίτου, 
ενν τζ΄ εν (η) αξία του βραστού, (μα) η παραπόνηση του.

Στίχοι:  Αδάμος Κατσαντώνης

Βασισμένοι σε διήγηση της Σοφίας Παφίτη από το Αργάκι Μόρφου>πρόσφυγας στο συνοικισμό Ανθούπολης.  Το 2007 ή Σοφία Παφίτη ήταν 82 ετών.  Την κατέγραψε ο Αδάμος Κατσαντώνης.  Πληροφορίες έδωσε και η κόρη της Σοφίας Παφίτη, Ελένη Αναστασίου, 53 ετών.  Πληροφορίες έχουν ληφθεί και από το βιβλίο «ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ ΖΥΜΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ» Θεοφανούς Κυπρή και Καλλιόπης Πρωτοπαπά.

Ψουμίν τζιαι κατάρες

Που να ΄shεις την κατάραν μου, τζιαι να ψουμολιμάσσεις,
να ποταυρίζεσαι ψουμιά, τζ΄ αέραν να αρπάσσεις.

Που να ΄shεις την κατάραν μου, να μενν χορτοψουμίσεις,
να θκιακονάς στην πόρταν μου, τζιαι να ψουμοζητήσεις.

Στες γερημιές πέρκι βρεθείς, τζιαι να ψουμολυσshάσεις,
τζιαι που την πείναν του ψουμιού, τούμπανον, να φουσshάσεις.

Οι σshύλλ(οι) οι μαυρανάφεντοι, πέρκι ψουμίν χορτάσουν,
τζ΄ εσέν ψιshίν τα δόγκια σου, με κόρταν να δακκάσουν.

Της πείνας πάντα να ψοφάς, να μενν ψουμοχορτάννεις,
τζιαι τα ψουμιά ναν δίπλα σου, τζ΄ εσού να μενν τα φτάννεις.

Στίχοι:  Αδάμος Κατσαντώνης

Zυμάριν, τζιαι μάντεμαν αγγαστρωμένης

Σε σπίτιν που φουρνίζασιν, να ΄shεν αγγαστρωμένην, 
εκάμναν κάτι για να δουν, τζιείν το μωρόν τι ένι.
Αν εν κορούα που ννα φκει, οξά τζ΄ εν παλληκάριν, 
στον φούρνον εμαντέυκασιν, μ΄ έναν κουchίν ζυμάριν.

Κκιοφτέν που ΄ν στενομάκρουλλος, επλάθαν ζυμαρένον, 
στον φούρνον να τον σύρουσιν, τον καλοπυρωμένον, 
που ΄ταν τζιαι μέσα  τα ψουμιά, τα νοστοφουρνισμένα, 
τζιαι το ζυμάριν καρτερούν, να δείξει τα γραμμένα.

Αν ήταν πάλε μουττερόν, που ΄τσάκραν το ζυμάριν, 
ούλοι τους εshαιρούντασιν, πως ήταν παλληκάριν,
μ΄ αν έσshιζεν, τζ΄ αν έφκαλλεν, χαραμαθκιάν, τρυπούαν, 
με λύπην εμαντεύκασιν, πως εν να φκει κορούα.

Στίχοι:  Αδάμος Κατσαντώνης

Βασισμένοι σε Κυπριακή λαϊκή δοξασία.

Φούρνος, τζιαι στρίνα του γαδάρου

Μέσα στον Μάν, ο γάδαρος, άμαν πολλοστρινιάσει 
έχουν να πουν, τον άδρωπον, μπορεί τζια τον δακκάσει.

Για τούτον τ΄  Άιν Σάβατον, έναν κουλλούριν* κάννουν,
τζιαι τρων το της Aνάληψης, τζιαιρός που πολλακκάννουν

Τζ΄ εν πάντα της Ανάληψης, που κόφκει μεσ΄ τον Μάην,
τζ΄ απού φοάται δάκκαμμαν, κουλλούριν ας το φάει.

Αλλού τον γάρον φκάλλουν τον, στον φούρνον ν΄ αγγανίσει, 
με να δακκάσει μπόρει πκιον, με μήτε να κλωτσήσει.

Εφτά φορές άμαν να φκει, το γήτεμαν του πκιάννει,
τζ΄ αλί τον γιον ο γάδαρος, στην στρίναν τον δακκάννει.

Στίχοι:  Αδάμος Κατσαντώνης

Βασισμένοι σε Κυπριακή λαϊκή δοξασία.
*Το κουλλούρι αυτό, φτιάχνεται και την Μεγάλη Παρασκευή.

Τα ψουμιά τ΄ Άι Σπυρίδωνα

Γιορτήν τ΄ Άι Σπυρίδωνα, στες δώδεκα Δετζιέβρη, 
ποττέ τους ενν επκιάννασιν στα shέρκα τους τ΄ αλεύριν, 
για να ζυμώσουν τα ψουμιά, αφούτις εξαρκούσαν, 
με τούντον τρόπον οι τζιυρές, τον Άιν ετιμούσαν.

Μα τζιαι με τους αντράες τους, ποττέ τους ενν εσμίαν,
μέραν τ΄ Άι Σπυρίδωνα, γιατ΄ ήτουν αμαρτία.
Κάποια γεναίκα κάποτες, ήρτεν της ν΄ αμαρτήσει,
να ππέσει με τον άντραν της, αμμά τζιαι να φουρνίσει.

Τζ΄ επήεν μια γειτόνισσα, να της παρατηρήσει,
πως ήταν αμαρτία της, που ΄σκέφτην να φουρνίσει.
-Τζ΄ ο άντρας μου που ΄ν Σπύριος, κάμνει Σπυριδωνούθκια,
για να της πει πως έκαμεν, μητά του κοπελλούθκια.

Τζ΄ αφούτις πκιον αμάρτησεν, γιον έππεσεν μητά της, 
αλλό ΄ναν κρίμαν έκαμεν, με τα ζυμώματα της.
Εκακοφάνην τ΄ Άγιου, με την ασέβειαν της,
τζιαι μιαν κατάραν έβαλεν, πάνω στο ζύμωμαν της.

Τζ΄ ήρτεν η ώρα της τζιυράς, να πα΄ να ξιφουρνίσει,
τζιαι μπήει το φουρνόφchαρον, ψουμιά για να τραβήσει.
Τζιαι φκάλλει το ΄ναν, φκάλλει θκυο, τζ΄ ούλα (ε)ξιφούρνισεν τα,
τζιαι τα ψουμιά ο Άγιος, πέτρες εγύρισεν τα.

Στίχοι:  Αδάμος Κατσαντώνης

Βασισμένοι σε λαϊκή παράδοση, που έχει αρκετές παραλλαγές.